Sami Frashëri në veprën Shqipëria – ç’ka qënë, ç’është e ç’do të bëhet ? (1899) nuk shkroi thjesht histori; ai shkroi një traktat iluminist. Ai analizoi shkaqet e rënies së Shqipërisë (despotizmi osman, mungesa e shkollave) dhe parashikoi ngritjen e saj nëpërmjet arsimit dhe unitetit kombëtar. Kjo është formula klasike iluministe: Kritika e së tashmes + Rindërtimi përmes arsyes = E ardhmja.
Iluministët e konsideronin injorancën si nënën e tirannisë. Prandaj, rilindësit shqiptarë filluan . Në vitin 1844, Naum Veqilharxhi krijoi një alfabet origjinal për gjuhën shqipe (abetarja Evëtori ). Në vitin 1879, Sami Frashëri, një polimat i frymëzuar nga enciklopedia franceze, themeloi Shoqërinë e të Shtypurit Shkronjavet Shqip . Ky ishte një projekt iluminist në zemër: arsimi laik, kombëtar dhe gjuhësor për të "ndriçuar" kombin. Sami Frashëri në veprën Shqipëria – ç’ka qënë,
Në shekullin e XVIII, Perandoria Osmane hyri në një periudhë rënieje dhe stanjacioni. Pikërisht kur Perandoria po dobësohej, Evropa Perëndimore po forcohej nga Revolucioni Industrial, Revolucioni Francez (1789) dhe përhapja e ideve të Iluminizmit. Kontakti i shqiptarëve me këto ide filloi në mënyrë indirekte përmes: Kjo është formula klasike iluministe: Kritika e së
Rilindja Kombëtare Shqiptare, e cila nisi në mes të shekullit XIX dhe kulmoi me shpalljen e Pavarësisë në vitin 1912, nuk ishte thjesht një lëvizje politike për çlirim, por një transformim i thellë kulturor dhe ideologjik i frymëzuar drejtpërdrejt nga Iluminizmi Europian . Në vitin 1844, Naum Veqilharxhi krijoi një alfabet